Weekendowa luka żywieniowa - czy zdrowe nawyki żywieniowe budowane w szkole trwają również w weekendy?

Nadwaga i otyłość wśród polskich dzieci - niepokojące trendy

Od pewnego czasu można natrafić na niepokojące badania sugerujące, że polskie dzieci i młodzież tyją najszybciej w Europie. To stwierdzenie, wielokrotnie przywoływane przez Światową Organizację Zdrowia oraz licznych ekspertów wskazuje na alarmujące tempo wzrostu masy ciała u dzieci i młodzieży w Polsce w porównaniu do innych krajów europejskich. Stałą i niekorzystną tendencję wzrostową obserwuje się w przypadku skali nadwagi oraz otyłości. Szacuje się, że dotyczą one ok. 10% dzieci w wieku 1-3 lata, aż 30% dzieci w wieku wczesnoszkolnym oraz niemal 22% młodzieży do 15 roku życia. Za główną przyczynę uchodzą tutaj fatalne nawyki żywieniowe, w tym brak dyscypliny żywieniowej, również w otoczeniu rodzinnym, a także brak wystarczającej aktywności fizycznej. Kluczowe są również nawyki wyniesione z domu. Często bowiem to właśnie rodzice są odpowiedzialni za kształtowanie niewłaściwych postaw żywieniowych i brak promowania aktywnego stylu życia i zdrowego odżywiania.

Program dla szkół jako działanie wspierające budowanie zdrowych nawyków w dni szkolne

Chcąc przeciwdziałać tym niepokojącym zjawiskom Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa realizuje od lat Program dla szkół – unijny projekt mający na celu zmianę nawyków żywieniowych polskich uczniów klas I-V poprzez dostarczanie im produktów mlecznych oraz owocowo-warzywnych oraz prowadzenie działań edukacyjnych.

Warto pamiętać, że oficjalne zalecenia w żywieniu dzieci i młodzieży to 5 porcji warzyw i owoców oraz 3 porcje nabiału dziennie (wielkość porcji zależy od wieku dziecka, przyjmuje się, że jedna porcja to ilość, która mieści się w dłoni dziecka). ¾ ogólnej dziennej ilości powinny stanowić warzywa, pozostałą ilość – owoce. Pojawia się pytanie, na ile te zalecenia realizowane są w codziennej praktyce żywieniowej i – tym bardziej – czy przestrzeganie owego minimum w dni powszednie (a więc dni obowiązku szkolnego i udziału w Programie dla szkół) przekłada się również na weekendy - a zatem, czy nawyk wypracowywany w szkole ma szansę utrzymać się i zakorzenić również poza nią.

Ocena programu – co wiemy o zachowaniach żywieniowych dzieci?

Odpowiedź na to i inne pytania może przynieść trwające badanie ewaluacyjne Programu dla szkół, które ma zbadać zachowania żywieniowe dzieci oraz ocenić skuteczność realizowanego programu. Korporacja Badawcza Pretendent sp. z o.o. realizująca to badanie na zlecenie KOWR przebadała 3100 dzieci w blisko 90 szkołach. Uzyskano tym sposobem reprezentatywną grupę, a zebrane dane pozwalają odpowiedzieć na pytania związane z wypracowywaniem zdrowych nawyków żywieniowych.

Z informacji zebranych dotychczas przez ewaluatorów wynika, iż w dni powszednie dziewczynki jedzą więcej warzyw i owoców niż chłopcy, z kolei chłopcy przodują pod względem spożycia nabiału. Co krzepiące, okazuje się, że 30% dzieci je owoce raz dziennie, a blisko 28% dwa razy dziennie. Tylko 6% twierdzi, że nie je ich wcale (aczkolwiek wciąż może niepokoić, że istnieje grupa, której dieta zupełnie nie zawiera owoców). Dla dzieci największe znaczenie ma smak oraz sama świadomość, że owoce są zdrowe. Należy jednak zwrócić uwagę, że blisko połowa robi tak dlatego, że owoce jedzą również rodzice.

^{Wykres 1. Powody jedzenia owoców wśród badanych}

W przypadku warzyw 40% dzieci spożywa je raz dziennie, natomiast nawet 13% twierdzi, że nie je ich wcale. W przypadku warzyw jednak nieco inaczej wyglądają przyczyny ich spożywania. O ile owoce zjadane są najczęściej dla smaku, w przypadku warzyw największe znaczenie ma fakt, że są po prostu zdrowe (ich smak jest drugą w kolejności przyczyną). Z kolei podobnie jak w przypadku owoców, duże znaczenie ma również fakt jedzenia warzyw przez rodziców (poziom wpływu jest podobny jak w przypadku owoców).

^{Wykres 2. Powody jedzenia warzyw wśród badanych}

Jak podkreśla kierowniczka ds. badawczych w projekcie, dr Iwona Kowalczuk, wykładowczyni SGGW: „Zaprezentowane dane wskazują na niewystarczające spożycie warzyw wśród dzieci i pokazują, że kluczowymi czynnikami kształtującymi wybory żywieniowe uczniów klas pierwszych są smak, świadomość zdrowotna oraz naśladownictwo rodziców. Sugeruje to, że skuteczne budowanie trwałych nawyków żywieniowych wymaga połączenia działań edukacyjnych w szkole z konsekwentnym wsparciem ze strony rodziny – sam program szkolny, choć istotny, nie wystarcza do wywołania trwałych, pozytywnych zmian w tym obszarze”.

Czy dzieci jedzą mniej zdrowo w weekendy?

Jak jednak podkreślają przeprowadzający badania – sama częstotliwość – choć badania sugerują, że jest dość wysoka – to nie wszystko. Znaczenie ma nie tylko częstość, ale także ilość spożywanych warzyw i owoców. Niestety w tym miejscu w ich ocenie pojawia się już pewien problem. Zalecenia mówią o 250g dziennego spożycia, podczas gdy średnio jest to 175g, czyli blisko 1/3 mniej od wskazanej normy. Realizatorzy badania wysnuwają wniosek, że wzorzec realizowany przez szkołę działa w dni powszednie, natomiast w czasie wolnym od szkoły powstaje „weekendowa luka żywieniowa”. Dane wskazują, że w dni weekendowe spożycie warzyw spada od 10 do nawet 15%. Ogólnie sprawia to, że budowanie nawyku staje się trudniejsze i bardziej długotrwałe.

Dobre wzorce w domu i dlaczego to takie ważne

Dlatego niezbędnym wsparciem w tym procesie powinno być najbliższe, domowe środowisko ucznia. Dzieci – zgodnie z ich deklaracjami – motywuje głównie smak, zdrowotna świadomość, ale także przykład najważniejszych osób. Weekend tym samym nie powinien być okazją „do odpoczynku od zdrowego jedzenia”. Szczególna rola leży właśnie po stronie rodziców. Jak podkreślają badacze, wychowanie i umacnianie nawyków opiera się w znacznym stopniu na naśladownictwie i – niestety – mechanizm ten działa w dwie strony, zarówno w przypadku nawyków pozytywnych, jak i negatywnych. Dziecko obserwując rodziców, których dieta jest uboga w zdrowe komponenty siłą rzeczy uczy się niekorzystnych strategii żywienia. Warto pamiętać, że żaden szkolny program profilaktyczny nie będzie skuteczny, gdy stoi w kontrze do praktyk podejmowanych w domu. Naśladownictwo to najstarszy mechanizm uczenia się — i jeden z najskuteczniejszych. Dlatego rodzic to pierwszy i najważniejszy autorytet żywieniowy, zwłaszcza dla dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym.

Materiał przygotowano we współpracy i w oparciu o dane i wnioski przedstawione przez Korporację Badawczą Pretendent sp. z o.o. Wykonawcę oceny Programu dla szkół.